 |
| Peace of Mind |
सध्या आपण भीतीपोटी चिंताग्रस्त आहोत. महामारीने शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य, अर्थव्यवस्था, रोजगार, वित्त आणि नातेसंबंधांबाबत बरीच अनिश्चितता निर्माण केली आहे. साथीच्या आजारामुळे आपल्या दैनंदिन जीवनात मोठा बदल होत आहे. सद्य परिस्थितीशी संबंधित बऱ्याच घडामोडी जश्या कि राजकीय कोंडी,
आर्थिक अनिश्चितता, सामाजिक कलह आपल्यातील बर्याच जणांना त्रासदायक ठरत आहेत. आपल्यापैकी बऱ्याच जणांना वैयक्तिक आणि सामाजिक पातळीवर प्रियजनांचे
निधन, आरोग्याची चिंता, बेरोजगारी, गुन्हे आणि दुःखद घटना इत्यादींचा सामना करावा लागतो आहे. जीवनात सतत संघर्ष होत आहे. सध्या आपण बरेच जण भारतातील अशा
क्षेत्रात रहात आहोत जिथे टाळेबंदी आहे. आपण जिथे राहतो त्या स्थानिक भागांवरही कोरोनाव्हायरसचा परिणाम झाला आहे आणि आपण सतत विचार करत आहोत की ‘पुढे काय होणार आहे?’ आपण सर्वजण या परिस्थितीचा किती
परिणाम होईल किंवा परिस्थिती अजून किती वाईट होऊ शकतो याचा विचार करीत आहोत. दिवसेंदिवस भीती वाढत आहे. तर थोडक्यात आपण
सर्वजण त्रासदायक काळातून जात आहोत.
साथीच्या रोगाने आपल्या जीवनशैलीत अनेक कठीण बदल घडवून आणले आहेत. जेव्हा जेव्हा माणूस आपल्या जीवनात बदल अनुभवतो तेव्हा पहिली प्रतिक्रिया बचावात्मक असते. आपण सर्व आपल्या आरामदायक जीवनशैलीतील होणाऱ्या बदलाचा प्रतिकार करतो. परिवर्तनाचा हा प्रतिकार बऱ्याच वेळेस अस्वस्थता निर्माण
करतो आणि आपल्याला आयुष्यात भावनिक त्रास देतो. अनिश्चिततेला सामोरे जाण्यासाठी प्रत्येक माणसाच्या सहनशीलतेची पातळी
वेगळी असते. आपण कदाचित आपल्या आजूबाजूस असलेले काही लोक त्रासलेले नसलेले आणि आनंदीवृत्तीने जगत असलेले दिसतात.
अश्या काळातही सामान्य जीवन जगताना बऱ्याच जणांना आपण पाहिले असेल. आपण जितके अधिक लवचिक आहात तितके आपण भावनिक समस्या सहन करू शकता. जेव्हा आपण बदल आणि निराशा अनुभवत असतो तेव्हा आपण सर्वजण दुःखी, चिंताग्रस्त आणि तणावग्रस्त होत असतो. आपल्या दृष्टीकोन आणि विचार प्रक्रियेमध्ये काही बदल करून आपण सकारात्मक दृष्टीकोन राखू शकतो. म्हणूनच लक्षात ठेवा परिस्थितीवर विजय मिळविण्यासाठी आपण आणखी काही चांगल्या गोष्टी करु शकतो.
अद्यावत
राहण्यासाठी
आपण
कोविड
-१
९
संबंधित
बातम्या
वारंवार
तपासता
का?
अशा कठोर परिस्थितीत चिंताग्रस्त होणे, भीती वाटणे आणि अस्वस्थ होणे सामान्य आहे. अशा परिस्थितीत माहिती अद्यावत राहण्यासाठी
आपण वारंवार वृत्तवाहिन्या तपासतो. आपले माध्यम ज्या प्रकारे बातम्यांचे कार्यक्रम सादर करते ते आपल्यावर प्रभाव
पाडते आणि बर्याच वेळा भीतीदायक भावना निर्माण करते.
अद्यावत रहाणे साहजिकच आहे कारण आपल्या आजूबाजूला काय
घडत आहे हे आपल्याला जाणून
घ्यायचे आहे. परंतु माहितीचा जास्त शोध टाळा. डिजिटल माध्यमांच्या युगात योग्य माहिती आणि चुकीची माहिती दोन्ही उपलब्ध आहेत. स्थानिक महानगरपालिका अधिका-यांनी प्रकाशित केलेल्या माहितीच्या विश्वासार्ह स्त्रोतांवर नेहमीच अवलंबून रहा.
विषाणूचा वेग कसा वाढतो आहे आणि लोक कशे अधिका अधिक आजारी पडत आहेत या अश्या बातमीचा
तुम्ही सतत तुमच्या मनावर भडीमार करत असाल, तर तुमची चिंता
करण्याच्या प्रमाणात लक्षणीय
वाढ होईल. वारंवार बातम्या
पाहणे टाळा. वृत्तवाहिन्या
आणि सोशल मीडियाचे सतत निरीक्षण करणे अनिवार्य आणि सवयीचे बनते (उदा. दिवसातून दोनदा बातम्या पहाण्यासाठी वेळ निश्चित करा, सकाळी एक आणि संध्याकाळी
काही वेळेच्या मर्यादेसह). एखादी माहिती खरी किंवा खोटी आहे याबद्दल खात्री नसल्यास आपल्यास विश्वसनीय असलेल्या एखाद्या तज्ञाचा सल्ला घ्या. आपण माहिती पुढे पाठविण्यापूर्वी ती खरी की खोटी हे तपासा. अनावश्यक अफवा पसरविणे टाळा, जेणेकरून इतर जण घाबरणार नाहीत.
सध्याच्या आजारपणाबद्दल असे बरेचसे तर्क वितर्क आहेत जे लोकांमध्ये चर्चेचे
विषय झालेले आहेत. आपण एखादा सिद्धांत सत्यापित करण्यास सक्षम नसल्यास त्यापासून दूर रहा. असत्यापित माहितीबद्दल आपण जितका विचार कराल तितकेच आपण ते सिद्ध करण्याचा
किंवा नाकारण्याचा प्रयत्न करतो.
खळबळजनक बातम्या किंवा सोशल मीडिया पोस्ट, ज्या आपल्याला अधिक चिंताग्रस्त
करतात ते नेहमी टाळणे बरे. आणि
हो, आपला ‘कोरोना वेळ’ कमीत कमी ठेवा.
आपल्या
नियंत्रणाखाली
असलेल्या
गोष्टींवर
लक्ष
केंद्रित
करा.
 |
| What is within your Control? |
हा साथीचा रोग किती काळ टिकणार,
लोक कसे वागतात किंवा पुढे काय होणार आहे हे आपण निश्चितपणे
नियंत्रित करू शकत नाही. मग अशा अनिश्चित
परिस्थितीस आपण कसा प्रतिसाद देऊ शकतो? मग आपण उत्तरासाठी
इंटरनेटवर शोध घेतो आणि भविष्यात उद्भवू शकणार्या भिन्न परिस्थितीबद्दल
आपला विचार संरेखित करतो. परंतु आपण हे विसरतो की
आजार कसा पसरतो यासारख्या गोष्टी पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणाखाली नसतात आणि अनेकांमध्ये असहायतेची भावना निर्माण होते. यामुळे आपल्या मनात भीती निर्माण होते. जेव्हा जेव्हा आपल्याला या सारख्या परिस्थितीला सामोरे जावे लागते तेव्हा लक्षात ठेवा, आपल्या स्वतःच्या नियंत्रणामध्येही बर्याच गोष्टी असतात. या गोष्टींवर लक्ष
केंद्रित करा. आम्ही विषाणूचा प्रसार नियंत्रित करू शकत नाही परंतु आम्ही आपल्या स्वतःच्या वागणुकीवर लक्ष केंद्रित करू शकतो. आपली वैयक्तिक स्वच्छता ठेवा, स्थानिक अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या सर्व सूचनांचे अनुसरण करा आणि महत्वाचे म्हणजे चांगली झोप घ्या.
जर आपले मन
सतत ‘जर-तर’ या प्रकारच्या चिंतेबद्दल
विचार करीत असेल तर ध्यान धारणेच्याच्या
काही सोप्या व्यायामाचे अनुसरण करा ज्याचा अवलंब करणे आणि सराव करणे तुम्हाला सोपे वाटेल. आपले लक्ष श्वास आणि आपल्या शरीरावर केंद्रित करा. सध्या सुरु असलेल्या वर्तमान काळावर
लक्ष केंद्रित करा, आपल्या सभोवतालचा सुंदर निसर्ग अनुभवा, पक्षी-पक्ष्यांचे नैसर्गिक आवाज ऐका आणि पाचही इंद्रियांवर लक्ष केंद्रित करा. आपल्या मनावर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न करू नका, तर त्याला शांत करा. हळू हळू श्वास आत घेण्याचा आणि
बाहेर काढण्याचा प्रक्रियेचा सराव
करा. कधी कधी चिंतेबद्दलच्या विचारांशी न
लढता ते फक्त समजून घेणेही उपयोगी ठरते.
उदा. जरा कल्पना करा की आपण भीषण
वादळाच्या मध्यभागी उभे राहून, वाऱ्याची दिशा बदलण्याचा प्रयत्न करीत आहात किंवा दुसरी कल्पना करा कि तुम्ही खिडकीतून वादळ पहात आहात आणि हे नक्कीच कधीतरी
संपुष्टात येईल याची तुम्हाला शाश्वती आहे.
या उदाहरणात कोणत्या पद्धतीचे अनुसरण करणे चांगले आहे? साहजिकच घरात सुरक्षित रहाणे आणि हे निश्चितपणे समाप्त
होणार आहे हे जाणून घेणे.
आजच्या परिस्थितीची आपल्याकडून हीच अपेक्षा आहे. म्हणून धीर धरा आणि परत येणाऱ्या चांगल्या काळाची वाट पहा.
एकमेकांशी
संपर्कात
रहा.
 |
| Stay Connected |
सामाजिक अंतराचे अनुसरण करून आपल्यातील बहुतेकांना एकाकीपणाची भावना वाटत असेल. मानव हा सामाजिक प्राणी आहेत आणि जेव्हा आपण आपल्या जवळच्या लोकांना भेटू शकत नाही, तेव्हा साहजिक त्यांच्यापासून दूर असण्यामुळे
मनात भीती निर्माण
होते. सुदैवाने आपल्या सर्वांकडे असे तंत्रज्ञान आहे की जे आपल्याला
संपर्कात राहण्यास आणि एकमेकांशी बोलण्यास मदत करते. आपल्याला कुटुंब आणि मित्रांच्या संपर्कात राहणे आवश्यक आहे. एकमेकांशी सामाजिक संभाषण करण्यासाठी व्हिडिओ चॅट हा एक चांगला
पर्याय आहे. ऑनलाइन व्हिडिओ मीटिंग्ज / चॅटिंगची योजना बनवा. ह्यामध्ये आजारा संबंधित संभाषणे टाळली तर फार बरे. आपल्या आयुष्यातील सकारात्मक गोष्टी इतरांबरोबर सामायिक करण्याचा प्रयत्न करा. शक्य असल्यास विनोदी गोष्टी सांगा. व्हर्च्युअल मीटिंग्जमध्ये देखील लोकांना हसवा आणि एकमेकांच्या सहवासाचा आनंद घ्या. इतरांशी वारंवार फोन / व्हिडिओ कॉलद्वारे संभाषण करा.
आपल्या
शारीरिक
आणि
मानसिक
आरोग्याची
काळजी
घ्या.
आपल्या मनात सध्या ‘मीच अशा परिस्थितीत का आहे?’ अशी
भावना विकसित झाली आहे का? आणि आपण सर्व दु: खासाठी स्वत: ला दोष देणे
सुरू केले आहे का? यामुळे आपल्याला कमीपणा वाटतो आणि आपण अपयशी आहात याचा विचार करण्यास सुरवात करतो. कारण आपण यापूर्वी मी काहीही चांगले
केले नाही अशी भावना असते. तुमच्या परिस्थितीसाठी स्वत: ला दोष देऊ
नका. स्वतःवर टीका करू नका. त्यापेक्षा कोणत्याही परिस्थितीला सामोरे जाण्याच्या आपल्या क्षमतेवर विश्वास ठेवा. आपल्या भूतकाळातील चांगल्या लढाऊ आठवणी आठवा, ज्यामुळे तुमचा आत्मविश्वास वाढेल. म्हणून स्वत: वर दया दाखवा
आणि लक्षात ठेवा की तुम्ही आपल्या
संघर्षात एकटे नाही आहात. स्वत: ला सांगा की,
‘तुम्ही सशक्त, संसाधनात्मक आहात आणि जसा अगोदर तुम्ही कठीण परिस्थितीचा
सामना केलात, तसा तुम्ही आताही कराल’.
सामान्यतेची जाणीव टिकवून ठेवण्यासाठी वेळापत्रक तयार करा किंवा जीवनात नियमितता ठेवा. आपली झोप, काम, जेवण आणि व्यायामाच्या नियमित वेळापत्रकात रहा. दररोज पुरेशी झोप घ्या. झोप ही एक नैसर्गिक
उपचार प्रक्रिया आहे आणि आपल्या बर्याच समस्यांचे निवारण करते. बराचश्या माध्यमांमध्ये रोग प्रतिकारशक्ती वाढविण्यांच्या औषधांबद्दल पुष्कळ आणि काही अवास्तव माहितीही आहे. आताच्या परिस्थितीत फक्त एकच सल्ला दिला जाऊ शकतो की स्वत: ठरवून
औषधोपचार करु नका. तुमच्या विश्वासू डॉक्टरांच्या सल्ल्यावर भरोसा ठेवा आणि ऍलोपॅथिक, आयुर्वेदिक किंवा होमिओपॅथिक औषधे असलीत तरी कोणत्याही औषधोपचारात जाण्यापूर्वी त्यांचा सल्ला घ्या. संतुलित आहार पाळल्यास आपली प्रतिकारशक्ती वाढेल आणि आपल्याला ऊर्जाही मिळेल.
आपले छंद जोपाससा. एखादे पुस्तक वाचण्यास आवडत असल्यास ते नक्की वाचा. आपल्याला रेखांकन / चित्रकला आवडत असल्यास, ते करा. जर स्वयंपाक कामाची आवड असेल तर, ते करा. आपल्या कुटूंबासह बोर्ड गेम / ऑनलाइन गेम खेळा. आपण मागील आयुष्यात कोणते छंद सोडून दिले आहेत याबद्दल चिंता करू नका. ते पुन्हा निवडण्याची आणि पुन्हा सराव सुरू करण्याची हीच योग्य वेळ आहे. आपण काय करतो हे महत्वाचे नाही तर ते आपल्यासाठी किती आनंददायक आहे हे जास्त महत्वाचे आहे.
बाहेर निघण्याची भीती बाळगू नका. आपल्या आसपास फिरायला जा, परंतु सामाजिक अंतराच्या नियमांचे पालन करा. आपण अद्याप बाहेर जाण्यास तयार नसल्यास, घरी व्यायाम करण्याचे इतर मार्ग शोधा. आपल्याला आवडत असलेल्या किंवा आरामदायक वाटणार्या मनाला आणि शरीराला आराम देणाऱ्या व्यायामांचा सराव करा.
शरीर आणि मन यांचा एकमेकांशी जवळचा संबंध असल्याने स्वत: ची काळजी घेणे आवश्यक आहे. जर आपले शरीर मजबूत आणि निरोगी असेल तर आपले मानसिक आरोग्य आणि आपण स्वस्थ राहू. अद्याप हार मानू नका. आपण लवकरच यावर मात करू.
- प्रा. अतुल फेगडे
To read this article in English
click here:
References:
1) Lawrence Robinson and Melinda Smith, Dealing with Uncertainty During the Coronavirus Pandemic, April 2020 (https://www.helpguide.org/articles/anxiety/dealing-with-uncertainty.htm) accessed on 27/7/2020 at 8.35pm
2) Krithvi Shyam, Tips on coping with lockdown anxiety, 26/4/2020, The Hindu, (https://www.thehindu.com/education/coping-with-lockdown-anxiety/article31439566.ece) accessed on 1/8/2020 at 2.30pm
3) Amy Morin, How to Cope With Anxiety About Coronavirus (COVID-19), 20/03/2020, (https://www.verywellmind.com/managing-coronavirus-anxiety-4798909) accessed on 1/8/2020 at 1.56pm
4) Minding our minds during the COVID-19, Department of Health and Welfare, Govt. of India, (https://www.mohfw.gov.in/pdf/MindingourmindsduringCoronaeditedat.pdf) accessed on 1/8/2020 at 4.40pm