आपल्याला कम्फर्ट झोनमध्ये (आरामाचे वलय) राहायला का आवडते?

 

अमितेश गेल्या पाच वर्षांपासून एकच काम करतो आहे आणि त्याला त्याचा कंटाळा आला आहे. त्याला एकदा पदोन्नतीची संधी मिळाली, पण त्याने ती नाकारली, कारण त्याला दुस-या राज्यात दुस-या शहरात जावं लागत होत. नवीन वातावरण, खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि संस्कृतीतील होऊ असलेलेबदल या विचाराने त्याने पदोन्नती घेणे टाळले. पण नंतर जेव्हा अमितेशला त्याच्या काही सहका-यांच्या पदोन्नतीची माहिती मिळाली, तेव्हा तो अस्वस्थ झाला. स्वतःची इतरांबरोबर तुलना करायला सुरुवात केली आणि व्यावसायिक जीवनात वाढ होत नसल्याचं त्याला जाणवलं. या विचारांमुळे तो चिंताग्रस्त होत चालला आहे. अमितेशला पदोन्नती आणि स्थलांतर स्वीकारणं कठीण का वाटत असावं? याचे कारण म्हणजे त्याला ओळखीच्या ठिकाणी तेच तेच काम करण्याची सवय लागली आहे. अमितेशच्या आजूबाजूला संरक्षक कुंपण असल्याने त्याला ते पार करणं कठीण जात होतं. याचे कारण त्याच्या भोवती बनवलेल्या कम्फर्ट झोनमुळे (आरामाचे वलय). या कम्फर्ट झोनमुळे आपण सहसा आपल्याला सुरक्षित समजल्या जाणाऱ्या कार्यांना किंवा विचारांना चिकटून राहतो. कारण त्यामध्ये बहुतेक गोष्टी स्वयंचलित असतात आणि आपल्याला फारसे प्रयत्न करावे लागत नाहीत. आपल्या मनाला त्या आरामाची सवय होते. या लेखामध्ये आपण, कम्फर्ट झोन काय आहे ते पाहू या? आणि आपल्याला नेहमीच त्यात राहायला का आवडतं? ह्याचा विचार करूया

कम्फर्ट झोन म्हणजे काय?

जाणूनबुजून किंवा नकळत आपण आपल्या आजूबाजूला अनेक कम्फर्ट झोन तयार केले असतात. उदाहरणार्थ, एखाद्याला आपल्या आवडत्या खुर्चीत बसून आणि आवडत्या मगमध्ये कॉफी प्यायला आवडतं. मग किंवा खुर्ची बदलली तरी कॉफीची चव बदलणार नाही. त्याचप्रमाणे आपल्या व्यावसायिक आणि वैयक्तिक आयुष्यात आपण अशा प्रकारच्या सवयी लावून घेतलेल्या आहेत आणि त्यातूनच कम्फर्ट झोन तयार होत असतात.

कम्फर्ट झोन ही एक अशी मानसिक अवस्था आहे जिथे आपल्याला गोष्टी परिचित आहेत असे वाटते आणि आपण सभोवतालावर नियंत्रण ठेवू शकतो अशी भावना असते. ह्यात आपण चिंता आणि तणाव कमी अनुभवतो. कम्फर्ट झोनमध्ये स्थिर कामगिरी शक्य आहे. कम्फर्ट झोन, सर्वोत्तम कामगिरीची झोन आणि डेंजर झोन अशी तीन मानसिक अवस्था असतात. खालील आकृतीत दाखवल्याप्रमाणे, आपण कम्फर्ट झोनमध्ये आरामात असतो. निळ्या रंगाने दर्शविलेला कम्फर्ट झोन तणावमुक्त क्षेत्र आहे जो आपल्याला चांगल्या प्रकारे परिचित असतो. सर्वोत्तम कामगिरीच्या झोन मध्ये (हिरव्या रंगाने दर्शविलेले) काही प्रमाणात तणाव निर्माण करून कार्यक्षमता सुधारली जाते. पिवळ्या रंगाने दर्शविलेला डेंजर झोन म्हणजे जेव्हा चिंतेची पातळी  जास्त असते. आणि तेव्हा कार्यक्षमता कमी असते.

 

खरी समस्या ही आहे की आपण कोणत्या झोनमध्ये आहोत हे आपण ओळखू शकत नाही. अनेकदा आपला कम्फर्ट झोन कधी सोडावा आणि त्यात केव्हा राहावे हे आपल्याला कळत नाही.

आपल्या कम्फर्ट झोनमध्ये आपल्याला नेहमी सुरक्षित वाटते आणि अनेकदा आपल्याला या बाहेर आल्यावर तणावाचा सामना करावा लागतो. आपल्या सर्वांना कम्फर्ट झोनमध्ये राहण्याची तीव्र मानसिक इच्छा असते. आपल्याला नुकसानीचा सामना करावा लागला तरी आपण कम्फर्ट झोनला चिकटून राहतो. आपण अनेकदा प्रवासात अज्ञात रस्ता टाळतो आणि ज्ञात रस्त्यांवर चिकटून राहतो आणि त्यामुळे इच्छित स्थळी पोहोचायला वेळ लागतो.

आपण आपला कम्फर्ट झोन का सोडला पाहिजे?

1. धोका न पत्करता तुम्ही आयुष्यात अधिक साध्य करू शकत नाही: प्रत्येकाला सुरक्षित आणि आरामदायी झोनमध्ये राहायला आवडतं. जोखीम पत्करून आपण आपल्या अमर्याद क्षमता शोधू शकतो. जर आपण जोखीम घेतली नाही तर जीवनात आपण कोण आहोत आणि काय करू शकतो हे कदाचित आपल्याला कधीच समजू शकणार नाही. जेव्हा आपण स्वतःबद्दल जाणून घेऊ तेव्हा आपल्याला जे हवं ते आपण साध्य करू शकतो.
2. कम्फर्ट झोनमध्ये ‘वाढणे’ आणि ‘शिकणे’ कठीण आहे: सहसा अनोळखी रस्ता निवडा. जर तुम्ही त्याच पद्धतीने काम करत राहिलात तर तुम्हाला नव्या गोष्टी अनुभवता येणार नाहीत.
3. आयुष्यात थोड्यावर थांबू नका: कम्फर्ट झोन मधून आपण बाहेर पडून, आपण बरंच काही साध्य करू शकतो, पण आपण त्यापेक्षा कमी वर स्थिरावतो. कम्फर्ट झोन सुरक्षिततेची भावना देतो आणि आपल्याला आहे त्या बाबतीत समाधानी बनवते. 
4. गर्दीत हरवून जाणे : कम्फर्ट झोनमध्ये शिकण्याची, वाढण्याची, नेटवर्किंग आणि जोखीम घेण्याची क्षमता हरवून जाते. जेव्हा आपण आपल्या कम्फर्ट झोनमध्ये असतो तेव्हा काहीतरी नवीन करण्याचा सगळा उत्साह आणि आत्मविश्वास हरवून जातो आणि अनेकदा आपण कळपाच्या मानसिकतेचा भाग बनतो.
5. स्वतःवर थोडासा दबाव आणल्याने तुमची उत्पादकता वाढते: जेव्हा आपण कम्फर्ट झोनमध्ये असतो तेव्हा सर्व काही योजनेनुसार घडत असते. तुम्ही कमी तणावामध्ये राहून खूष असता आणि तुम्ही आयुष्यात टिकून राहता. तुमच्या आयुष्यात स्थिर कामगिरी असते. जेव्हा तुम्ही तुमच्या कम्फर्ट झोनच्या बाहेर काम करता तेव्हा थोडासा दबाव आणून तुमची एकाग्रता, सर्जनशीलता, स्मरणशक्ती आणि क्षमता वाढवू शकता.

पुढील लेखात आपण कम्फर्ट झोनमधून बाहेर पडण्याच्या मार्गांचा शोध घेणार आहोत.

प्रा. अतुल फेगडे

To read this article in English click here: https://profatulfegade.wordpress.com/2020/09/12/why-do-we-like-to-stay-in-comfort-zone/

संदर्भ:

1. Harper Tiffany, Here Is Everything You Need to Know About Your Comfort Zone, 10/11/2018, https://addicted2success.com/life/here-is-everything-you-need-to-know-about-your-comfort-zone/ accessed on 12/9/2020 at 2.30pm
2. Harmon Justin, 6 Reasons Why Your Comfort Zone Is Holding You Back In Life, 27/7/2020, https://www.lifehack.org/articles/communication/6-reasons-why-your-comfort-zone-holding-you-back-life.html accessed on 12/9/2020 at 3.41pm
3. Team Aspery, Reasons to Get Out of Your Comfort Zone (And 10 Things You Can Do Right Now), https://blog.daveasprey.com/step-outside-your-comfort-zone/  accessed on 12/9/2020 at 4.15pm

शिक्षकांची नोकरी अतिशय सोपी असते

होय, तुम्ही हे अनेकदा ऐकलं आहे. शिक्षकांचं काम अतिशय सहज आणि सोपं आहे. शिक्षकाला फक्त वर्गात जाऊन विद्यार्थ्यांना शिकवावे लागते. बस्स एवढंच. अध्यापन हे एक ठराविक वेळेच काम आहे. विद्यार्थ्यांच्या मते शिक्षक वर्गात येतात, तासभर बोलतात, आशय देतात, कधी कधी प्रश्न विचारतात आणि परत जातात. आणि आजकाल शिक्षक घरीच असतात आणि घरातून शिकवत असतात. त्यामुळे हे खूप आरामदायी काम आहे. पण ते काम खरंच इतकं सोपं आहे का? आजच्या तारखेला आपण शिक्षकी पेशाच्या साधेपणाचा वेध घेऊ या.

शिक्षकांचे काम प्रामुख्याने वर्गातच दिसते, पण वर्गापूर्वी शिक्षकांना काही गृहपाठही करायचा असतो. जय्यत तयारी केल्याशिवाय तुम्ही वर्गात जाऊ शकत नाही. तासाभराचे सत्र घेण्यासाठी, अनेकदा ३ ते ४ तास तयारीसाठी वेळ लागतो. हे काम केवळ वर्गापुरते मर्यादित नाही, तर अनेकदा ते काम घरीही करावे लागते. एक गृहपाठ ही देण्यासाठी बराच वेळ तयारी करावी लागते. त्या गृहपाठांचे मूल्यमापन करण्यासाठी शिक्षकांना ते वाचावे लागते आणि मग त्याचे मूल्यमापन करावे लागते. वर्गातील विद्यार्थ्यांची संख्या लक्षात घेता ही प्रक्रिया वेळखाऊ असते आणि त्यासाठी तासन्तास मेहनत घ्यावी लागते. प्रत्येक शिक्षकाचे आपल्या विषयावर प्रभुत्व असणे आवश्यक आहे. महाविद्यालयातील एका वरिष्ठ प्राध्यापकाचे उदाहरण म्हणून, जेव्हा तो एखादा  विषय शिकवायला घेतो, तेव्हा त्याला अध्यापन आराखडा तयार करणे, वैयक्तिक सत्रांचे नियोजन करणे, विषयांच्या नोट्स तयार करणे, मूल्यमापनाचे नियोजन करणे इ. गोष्टी कराव्या लागतात. हे सगळं अध्यापन सुरू होण्याआधीच.

आजकाल शिक्षकाची जबाबदारी केवळ शैक्षणिक राहिलेली नाही. विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासाची जबाबदारी ही शिक्षकांची असते. आजच्या शिक्षकावर प्रशासकीय कामाचे, मार्गदर्शन करणे, शिस्त लावणे, मूल्यमापन करणे, मार्केटिंग आणि मार्गदर्शकाचीही (मेन्टॉरिंग) जबाबदारी सोपवण्यात येते. मेन्टॉरिंग हा शिक्षकांच्या जीवनाचा एक महत्त्वाचा पैलू बनला आहे. विशेषतः मोठ्या विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शन आवश्यक आहे.. विद्यार्थ्यांना अधिक चांगल्या प्रकारे जाणून घेण्यासाठी शिक्षकांना शाळेत पालकांप्रमाणे वागावे लागते.

प्रत्येक शिक्षकाला दररोज सरासरी २ ते ३ तास वाचणे आवश्यक असते. प्रत्येक शिक्षकाने स्वतःला सतत अपडेट करत राहावे लागते. प्रशिक्षण हा शिक्षकांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे. त्याचबरोबर  संस्था,  विद्यार्थी आणि त्यांच्या पालकांच्या मागणीनुसार  त्याला व्यवस्थापन आणि काम करावे लागते.

सध्याच्या परिस्थितीमुळे शिक्षकांनाही खूप संघर्ष करावा लागत आहे. शिक्षकांमध्ये प्रचंड अनिश्चितता आणि भीती आहे. या परिस्थितीला आपण यापूर्वी तोंड दिलेले नाही. आभासी अध्यापनाच्या जगामुळे शिक्षकांसमोर नवी आव्हाने उभी ठाकली आहेत. सध्याच्या जगात शिक्षक टेक्नोसॅव्ही झाले आहेत आणि काळाच्या गरजेनुसार स्वतःला अद्ययावत करत आहेत. शिक्षकही एकमेकांना मदत करत आहेत आणि ते सगळ्या बाबतीत पूर्णपणे सहकार्य करत आहेत.

शिक्षक सरकारी समर्थित, अनुदानित/अनुदानित, अर्धसहाय्य, खाजगी/ स्वयंअर्थसहाय्य इत्यादी विविध प्रकारच्या संस्थांमध्ये काम करत असतात. ते ज्या प्रकारच्या संस्थेत काम करतात त्यावर शिक्षकांची मानसिकता अवलंबून असते. नोकरी आणि वेतनाची खात्री लक्षात घेता शिक्षकांच्या कामाच्या क्षमतेतही फरक असतो. तरीही अशा वातावरणात ही विविध  शाळा, महाविद्यालयीन आणि विद्यापीठ स्तरावर नामवंत शिक्षकांचा विकास होत आहे. आपल्यापैकी अनेकजण शिकवण्याच्या नव्या आणि नावीन्यपूर्ण पद्धती विकसित करण्यासाठी विशेष प्रयत्न करत आहेत.

शिक्षकांना वैयक्तिक जीवन, कुटुंब आणि काम सांभाळून एकत्र काम करावे लागते. अनेक व्यावसायिक जबाबदाऱ्या हाताळण्याबरोबरच शिक्षकाला स्वत:च्या आयुष्याचीही काळजी घेणे आवश्यक असते.

या सर्व संघर्षासह, या व्यवसायात आपणास बऱ्याच सकारात्मक बाबी सापडतील. पहिली बाब म्हणजे कामाचे तास, शिक्षकी पेशात वेळेबाबतीत बरीच लवचिकता असते. पण त्याच वेळी बौद्धिक कामाची मागणी असलेली नोकरी आहे. दुसरी गोष्ट म्हणजे यामध्ये वैयक्तिक विकासासाला अधिक वाव आहे. तुम्ही कोणत्या ही आवडत्या प्रकारचे संशोधन करू शकता आणि ते करण्याच्या पद्धती तुम्ही ठरवू शकता. तिसरी गोष्ट म्हणजे तुम्हाला तुमच्या आयुष्यात कायमच शिकायला मिळतं. चौथी गोष्ट म्हणजे तुम्ही लोकांमधील अधिक चैतन्यदायी भागाशी जोडलेले असता. अनंत ऊर्जा, कल्पनांचा प्रवाह आणि सतत वादविवाद ह्यासारख्या बाबींमुळे तुम्ही सदैव तरुण राहता.

हा व्यवसाय  खरंच इतकं सोपा आहे का? माझे बहुतेक शिक्षक मित्र या मथळ्याशी नक्कीच असहमत असतील.  शिक्षकांच्या आयुष्यात अडचणी येत असल्या तरी  आपल्यापैकी अनेकजण  अजूनही कामात सदैव आनंदी असतात.  .

त्यामुळे भारताचे दिवंगत राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे प्रसिद्ध उद्गार लक्षात ठेवा, "अध्यापन हा एका व्यक्तीच्या चारित्र्याला, क्षमतेला आणि भविष्याला आकार देणारा अतिशय उदात्त व्यवसाय आहे. जर लोकांनी मला एक चांगला शिक्षक म्हणून स्मरण केलं तर तो माझ्यासाठी सर्वात मोठा सन्मान ठरेल.'

अध्यापन व्यवसायात प्रवेश करण्यापूर्वी तुम्ही स्वतःला प्रश्न विचारला पाहिजे,  'तुम्हाला स्वतःच्या निवडीने की योगायोगाने शिक्षक बनायचे आहे?'

 

प्रा. अतुल फेगडे

 

To read this article in English click here: https://profatulfegade.wordpress.com/2020/09/05/teachers-job-is-very-simple/